Чăваш ачисем валли

Петр Хусанкай "Эпир пулнă, пур, пулатпăр!"

mixaj_58 — Fri, 02 Mar 2012 20:14:53 GMT

Ĕмĕрсем иртсе пыраççĕ

Ӳстерсе ăс-хал мулне.

Кĕнекеçĕсем шыраççĕ

Чăвашсен кунне-çулне.

Тинкеретпĕр малалла,

Кайрине те халь куратпăр...

Манăн шухăшăмпала —

Эпир пулнă, пур, пулатпăр.

Пĕр вăрман пулсан этемлĕх,

Тĕрлĕ йывăç пур унта.

Ярăнса кăна ӳсмелĕх

Вырăн çитĕ вăрманта.

Каснă, вăтăрнă пире,

Кăкласа хăртман та мар-тăр,

Вăрлăх юлнă пурпĕрех:

Эпир пулнă, пур, пулатпăр!

Никамран та ютшăнмасăр,

Тан курса пур йăхсене,

Ят хума пултарнă хамăр

Хĕвеле, çăлтăрсене.

Ăс-пуçран та катăк мар,

Чун хавалĕпе те паттăр,

Чĕрепе те шĕл кăвар —

Эпир пулнă, пур, пулатпăр!

Пирĕн юрă, пирĕн тĕрĕ,

Пирĕн тӳсĕмлĕ сăмах

Упранса вăл çитсе кĕрĕ

Коммунизм таранах.

Чун çакна шанми пулсан —

Маншăн шăтăк та ан алтăр.

Шанчăк сӳнмĕ нихăçан:

Эпир пулнă, пур, пулатпăр!

«Мĕн чăваш чĕлхи!» — илтетпĕр

Хăш чухне чăвашранах.

Йĕрĕнсе пăхса илетпĕр

Ун йышши каçрашкана.

Кĕççе пит вăл, кĕлмĕç чун,

Куçăнах унран кулатпăр:

Ӳк те çурăл, хып та çун —

Эпир пулнă, пур, пулатпăр!

Çак кунччен упраннă халăх

Мăшкăлланмĕ паянтан;

Хăйшĕн хăй — парне те палăк,

Пуринпе те вăл пĕр тан.

Пĕтĕм пурнăç терчĕпе

Çĕр çыртса тупа тăватпăр:

Шăрăх, сивĕ е йĕпе —

Эпир пулнă, пур, пулатпăр!

Лăпкă чух та, вăрçăра та —

Хут çине те чул çине

Çыртăм, халĕ те çыратăп

Халăха ĕненнине.

Савнă халăх манпалан

Шухăшлатăр та калатăр

Уçă, ирĕк кăмăлтан:

Эпир пулнă, пур, пулатпăр!

4 класра (вырăс класĕ) пăхмасăр каламалли сăвăсем

mixaj_58 — Fri, 24 Feb 2012 16:29:22 GMT

Ир валли пӗр шит ӱсетӗп

Васкаса килет ӗне,

Витрепе кӗтет анне.

Ӑшӑ сӗт часах ӗҫетӗп,

Ир валли пӗр шит ӱсетӗп.

В. Тарават

Ҫӗр ҫырли

Ҫӗр ҫырли, ҫӗр ҫырли

Чи шултри те чи хитри,

Эпӗ татрӑм пӗр пурак.

Якур чирлӗ - утаймасть,

Больницӑран тухаймасть.

Ҫырла ҫитӗр ытларах,

Тен, сывалӗ хӑвӑртрах.

А.Тимофеев

Ула пӑру

Пӑруларӗ шур ӗне.

Ула-чӑла пӑрушӗ.

Петӗр ыйтрӗ:

- Кӗрӗкне

Сапланӑ-им амӑшӗ?

А.Савельев-Сас

Пакша

Йывӑҫ тӑрӑх сиккелет

Ҫӑмламас пакша.

- Эй, пӑх-ха, илемлӗ те, -

Тетӗп юлташа.

Хӑвӑлне кӗрсе каять,

Мӑйӑр шӗкӗлчет;

Каялла сиксе тухать,

Чӑйлатса илет.

С.Шавли

Эпир - туслӑ ачасем,

Пит ӗҫчен пӗртӑвансем.

Ӗҫре чух маттур ӗҫлетпӗр,

Каннӑ чух ларма пӗлместпӗр.

Яланах, яланах!

Ӗҫре маттур яланах!

Ю.Мишши

Пахчи-пахчи

Пахчи-пахчи, ҫӗмӗрт пахчи,

Ҫӗмӗрт ҫисе ӱсрӗмӗр;

Эх, ӱсрӗмӗр,

Ҫавӑнпа хура пултӑмӑр.

Пахчи-пахчи, ҫырла пахчи,

Ҫырла ҫисе ӱсрӗмӗр;

Эх, ӱсрӗмӗр,

Ҫавӑнпа ҫирӗп пултӑмӑр.

Пахчи-пахчи, палан пахчи,

Палан ҫисе ӱсрӗмӗр;

Эх, ӱсрӗмӗр,

Ҫавӑнпа паллӑ пултӑмӑр.

Пахчи-пахчи, хӑяр пахчи,

Хӑяр ҫисе ӱсрӗмӗр;

Эх, ӱсрӗмӗр,

Ҫавӑнпа хаяр пултӑмӑр.

Пахчи-пахчи, мӑйӑр пахчи,

Мӑйӑр ҫисе ӱсрӗмӗр;

Эх, ӱсрӗмӗр,

Ҫавӑнпа сарӑ пултӑмӑр.

Халăх юрри.

Йӑрӑс пӱллӗ шурӑ хурӑн

Ҫыхрӗ сарӑ тутӑрне.

Юлашки хут, тен, эс курӑн

Унӑн хитре ҫи-пуҫне.

Тӑрнасем те ҫула тухрӗҫ,

Туйрӗҫ хӗл ҫывхарнине.

«Сывӑ пул!» - тесе ал сулчӗҫ

Кайӑксем кӗркуннене.

Н.Силпи

Анне кайрӗ армана,

Атте кайрӗ вӑрмана.

Эпӗ пӗчӗк Аннана

Илсе кайрӑм ҫырлана.

А.Тимофеев

Хӗл ҫитрӗ

Тӑтӑм эпӗ ир-ирех,

Кантӑкран тинкертӗм:

- Ҫитрӗ, ҫитрӗ хӗл тинех! –

Йӑмӑка пӗлтертӗм.

Юр ҫӑвать. Шап-шурӑ юр

Таврана хупланӑ…

-Ҫунашка илер, Якур! –

Кӑшкӑрать Светлана.

А.Ильин

Икӗ автан

Икӗ пӗчӗк сар автан

Тытӑннӑ вӑрҫма паян:

Эх, тулаҫҫӗ,

Эх, сӑхаҫҫӗ

Пӗр-пӗрне куҫран-пуҫран.

Патак илтӗм те пӗрне

Хӑваларӑм кил енне:

- Мӗн пустуй ҫапӑҫмалла,

Тус-юлташлӑ пулмалла!

А.Галкин

Сăвăсене Ольга Кузьмина ярса панă.

Кӑмпара

mixaj_58 — Thu, 23 Feb 2012 05:34:58 GMT

Тупрӑм эпӗ вӑрманта

Ӑвӑс кӑмпи, сар кӑмпа.

Тупрӑм хыр кӑмпи, шурри.

Шур кӑмпа вӑл – чи тутли.

Тупрӑм кӑрӑҫ, уплюнкка.

Туп-тулли ман карҫинкка.

Авторĕ - Кузьмина Ольга

Куккук сехет

mixaj_58 — Thu, 23 Feb 2012 05:33:57 GMT

Вӑранма мана хистет

Ирсерен куккук сехет.

Ун юрри пӗрре: «Ку-ку,

Ҫиччӗ ҫитрӗ, тӑр, Якку!»

Авторĕ - Кузьмина Ольга

Ырă кун, туссем!

mixaj_58 — Fri, 10 Feb 2012 16:40:12 GMT

Сире Шупашкарти вăтăр çиччĕмĕш шкултан хĕрÿллĕ салам! Эпĕ – Кристина.Хушаматăм – Ананьева. Тăххăрмĕш класра вĕренетĕп.

Ман хайлаври ĕçсем шутласа кăларнă япала мар. Калаври сюжета эпĕ чăн пурнăçран илнĕ. Геройсем те хальхи вăхăтра ялта пурăнакан çынсем.

Манăн асаттепе асанне те, кукамайпа кукаçи те çук. Эпĕ вĕсене кăшт кăна астăватăп. Яла, тăвансем патне кайсан, ялан ватă çынсене сăнатăп: мĕн ĕçлеççĕ, мĕн калаçаççĕ, мĕн тăхăнаççĕ…

«Шăпа» калаври ĕçсем Канаш районĕнчи Ушанар ялĕнче пулса иртеççĕ. Ку ялта пĕр урамра виçĕ кинеми пурăнаççĕ. Кашнин хăйĕн пурнăçĕ, хăйĕн шăпи.Уйрăмах Няня аппи ялан кил умĕнче пĕччен ларнине кураттăм. Çак ватă çинчен Ира аппаран ыйтса пĕлтĕм. Унăн пилĕк ача иккен, анчах та амăшĕ патне питĕ сайра килеççĕ. Саюк аппан вара - пĕр хĕр кăна пулсан та, мăнукĕсем ялан килсе пулăшаççĕ. Вĕсем çинчен калав çырма шутларăм. Кайран вара кинемисем вилнине пĕлтĕм. Вĕсене халалласа çак калав çуралчĕ.

Мана анне, хăй ача чух - пионер пулнине, ялан пĕччен пурăнакан ватăсене пулăшнине каласа пачĕ. Вĕсем ватă çынсене шыв йăтса, юр тасатса пулăшнă,урай та çуса панă. Халĕ ун пек пулăшу çук. Паянхи прнăçра эпир, çамрăксем, ватăсене манатпăр. Ку ыйту мана шухăшлаттарать.

« Ăçта-ши манăн атте?» калаври ĕçсем те çак ялтах пулса иртеççĕ. Ку калаври инкек пĕр çул каялла пулса иртнĕ.Çимĕке кайсан пĕлтĕм эпĕ çак инкек çинчен.Çамрăк хĕрарăм(ятне улăштартăм), ĕçке пула, пурнăçран уйрăлать. Унăн икĕ ачи тăлăха юлаççĕ. Калав çак тăлăха юлнă хĕр ачан - Оксанăн аса илĕвĕ. Вĕсем малтан килте лайăхах пурăннă. Кайран вара, ашшĕ Мускава ĕçе тухса кайсанах, амăшĕ улшăннине сисет хĕр ача.: амăшĕ апат та пĕçермест, киле килменни те пулкалать. Кайран вара амăшĕ çут тĕнчепе хăй ирĕкĕпех сыв пулашать. Амăшĕ вилсен те, ачасен ашшĕ, Мускава ĕçлеме çÿренĕ. Малтан вăл ачисем патне килкеленĕ, кайран вара килме те пăрахнă, таçта çухалнă. Ачасен кукамăшĕ те вилет, Вĕсем интерната лекеççĕ. Интернатра Оксана кашни кун хăйĕн ашшĕне кĕтет.

Паянхи куна илсен, ялсенче ĕçкĕ проблеми пурне те шухăшлаттарать.

Ялсенче колхозсем пĕтнĕ, клубсене хупнă, шкулсене те, ачасем сахаллипе хупаççĕ.Çынсен ĕç çук. Çак та ĕçкĕ проблеми патне илсе çитерчĕ пуль.

Паянхи президент Михаил Игнатьев, малтан ял хуçалăх министрĕ пулнă пирки, ял хуçалăхне ура çине тăратасси çинчен калать. Кун пирки пурте шутлаççĕ. Ял хуçалăх çĕкленессе эпĕ те шанатăп.

Паттăрсен ячĕ пирĕн асрах. Очерк

mixaj_58 — Fri, 10 Feb 2012 16:36:51 GMT

Никифоров Сергей Валерьевич. Вăл 1976 çулхи раштав уйăхĕн 9- мĕшĕнче эп çуралнă хуларах, Шупашкар хулинче çуралнă. Вăл эп вĕренекен шкулта вĕреннĕ. Эп çÿрекен шкул коридорĕ тăрăх çÿренĕ, эп ларакан парта хушшинче ларнă.Сережа- çÿллĕ, тĕрек кĕлеткеллĕ пулнă.Вăл кикбоксинкпа тата бокспа интересленнĕ.Сергей тĕрлĕ техника çинчен кĕнекесем вуланă, ашшĕ пĕрле машинсем юсанă.Çуллахи каникулсенче вăл ялан кукамăшĕ патĕнче ялта каннă.Кунта Сергей йытă хăваласа çÿремен, ялти ачасемпе пĕрле совхоза ĕçлеме çÿренĕ: утă пуçтарнă, улма,кăшман, кишĕр çумлама çÿренĕ, йĕтем çинче те вăй хунă. Вăл ĕçрен хăраман.

Çара темле хăвăрт, никам сиссе юлмасăр, ăнсăртран кайрĕ.Вăл хулари училищĕре, ашшĕ пекех, бульдозерист специальноçе алла илме вĕренетчĕ.Кĕшт маларах вăл алла права та илнĕччĕ.Çапла пĕр каçхине, каçхи апат çиме пурте пуçтарăнсан: « Эпĕ кĕçех çара кайăп»,- терĕ.Ашшĕпе амăшĕ, ывăлĕ хăй ирĕкĕпех, вĕренсе пĕтермесĕрех çара кайма ыйтса военкомата кайнине ăнланчĕç.Сергей ун чух: «Хăвăрт кайăп - хăвăрт каялла таврăнăп.»

1995 çулхи кăрлач уйăхĕн 10-мĕшĕнче Сергей Никифоров Раççей салтакĕсен ретне тăнă.Малтан каччă Хабаровск хулинче водитель- механик пулма вĕренсе тухрĕ, хыççăн ăна Çурçĕр Кавказ округне, 503- мĕш полкри БТР çинче водителĕ пулма янă.

Çулла. Хĕвеллĕ Чăваш енре пăтăм тавралăх ешерет. Сергей ашшĕ ывĕнчен черетлĕ çыру илет. «Ан куллян, атте, манна ăечняна илмеççĕ,»- лăплантарать килтисене ывăлĕ. Юлашки çырăвче вара вăл ним пытармасăрах: «Эпĕ вăрçа каятăп. Мана 503- мĕш мотострелковый полка ячĕç, БТР çине лартрĕç.Кĕскен каласан, эпĕ ыр çĕре лекмен. Мĕнле калас, атте – шăпаран иртеймĕн».

Чÿк уйăхĕн 19- мĕшĕнче – салтаксене шанса панă пĕр ĕçе ăнăçлă пурнăçласа таврăннă чух Сергей, хăй экипажĕпе пĕрле фигазпа сирпĕнсе каять.Экипажри тăватă салтак контузие лекнĕ, Сергей вара вилмеллипех аманать.

Ку ĕç вырсарни ир пулнă.Сергей ытти кунсенчи пекех БТРпа пынă.Вăл çÿлте, рота командирĕпе юнашар ларса пынă.Грозный тăрăхĕнче вĕсен танкĕ сирпĕнет. Пăр çеккунт Сергей пурнăçне татать. Вăл айккинелле сиксе, чĕрĕ юлма пултарнă, анчах та хăйĕн çинчен шутламасть салтак. Рота командирне айкинелле тăксе ярса, ун пурнăçне çăлса ĕлкĕрет, хăй вара сикет те танк айне пулать.Сергей командира çăлса ĕмĕрлхех çут тĕнчепе сывпулашать.Çак паттăр ĕçшĕн Сергей « Мужество» орденне тивĕçлĕ пулать.

Унăн тупăкне Тăван Çĕршывне хăй çуралнă кун , раштавăн 9- мĕшĕнче илсе килеççĕ.Ку пĕтĕм тăванĕсемшĕн, каччăна пĕлнĕ пĕтĕм çыншăн чăтмалла мар хуйхă. Каччă юлташĕсемпе пĕрле çуралнă кунне уявлас вырăнне цинк тупăкĕнче выртать. Вăл çирĕм çул та тултарайман.

Сергей Никифоров Чăва енрен Çурçĕр Кавказра Тăван çĕршыва хÿтĕлесе пуçне хунă салтаксенчен çирĕм улттăмĕш. Миçен пулнă-ха вĕсем?

Паянхи кун эпир йĕркеллĕ, тăнăç, мирлĕ пурнăçра пурăнатпăр.Тĕрлĕ халăх хушшинчи пăтăрмахсене, пĕр-пĕрне ăнланман вăхăтсене, вăрçă патне илсе çитермесĕр сÿтсе явма пулмасть- ши вара?Çак çап-çамрăк 18-20 çулхи каччăсем камйăнăшĕпе вăхăтсăр çут тĕнчерен уйрăлнă-ши? Ниме тăман, ниме пĕлтермен вăрçă миçе çамрăк пурнăçне татрĕ-ши?

Паттăрсем хыпарсăр çухалмаççĕ.Вĕсен ячĕсем пирĕн асрах!

Ăçта-ши манăн атте? Калав

mixaj_58 — Fri, 10 Feb 2012 16:33:38 GMT

Амăшĕ ăна ăшшăн ыталать пек, хăй йăл- йăл кулать. «Хĕрĕм, эсĕ манăн тĕпренчĕкĕм, кĕçех аçу килĕ те эпир пурте хулари парка карусельпе ярăнма кайăпăр,»- тет. Эх савăнать Укçи.Укçи, теççĕ ăна килтисем, хут çинче вара Оксана. Шкулти юлташ хĕр ачасем Ксюша теççĕ.Амăшĕ савăк кăмăллă пулнипе, хăй те савăнать Укçи.Вăл паян çĕнĕ кĕпе тăхăннă та урай варринче качака путекки пек сиккелесе çÿрет.

-Тăрăр! Ырă ир!- тени илтĕнсе кайрĕ.Нина Ивановна воспитатель сассипе вăранчĕ Укçи. Хăй пичĕ çинче савăнăç кулли. Вăранса çитнĕ Укçи, амăшне тĕлĕкре çеç курнине ăнланса илчĕ те, ик куçĕнчен куçÿль юхса анчĕ.Çумĕнчи кровать çинче çывăракан Наташа та вăранчĕ. Кантăк патĕнче çывăракан Таня çук.Ăна ĕнер ашшĕ илсе кайнă.Оксана куççÿлĕсене вăрттăн шăлса илчĕ те кровать пуçĕнче çакăнса тăракан ал шăллине илсе пит çума утрĕ.Паян интернат столовăйĕнче, ĕнерхи пекех, «туслăх» пăтă çитереççĕ .Ку Оксанăн юратнă пăтти.Амăшĕ те ирхи апата çак пăтта час- часах пĕçеретчĕ.Тутлăччĕ те вăл!Килте сĕтпе пĕçернĕ- çке, услам çăвне те çителĕклех янĕ.Оксана апат çинĕ вăхăтра килте пулнă вăхăтсене аса илчĕ.

Хăйне ас тума пуçланăранпах Оксана, унăн шăллĕ, ашшĕпе амăшĕ ват кукамăшĕ патĕнче пурăннă.Кайран вара вĕсем, çемйипех, Санюк аппа пурăннă çурта куçрĕç.Санюк аппан пÿрчĕ пушах.Хăй вăл, 86 çула кайнăскер,виçĕм çул çĕре кĕчĕ.Унăн пĕртен пĕр хĕрĕ инçе пурăнать.Вара вăл,яла çимĕке килсен, хăй амăш пÿртне пушă ларнине курас мар тесе, Оксанăн ашшĕпе амăшне çак пÿрте пурăнма ячĕ.Пÿрчĕ кивĕ пулсан та картишĕ хăтлă, мунчи те пур, ăш вити те.Çамрăксем тавралли картисене майларĕç, пÿртре çĕнĕ кăмака турĕç.Кантăк рамисене кăвак тĕспе сăрласан, пÿрчĕ тата илемленчĕ.Кăшт чалăшнă вырăс хапхана тÿрлетрĕç, сăрларĕç.Вара Оксанăн çемьйи çак пÿртре пурăнма пуçларĕ.Таса, илемлĕ, хăтлă.Мĕн кирлĕ- ха тата?Çемьере килĕшÿ пулсан…Оксанăн кил картишĕнче хăма купаланă кĕтесре хăйĕн теттисем. Кунта вĕсем, кÿршĕри Катьăпа ялан пуканелле вылятчĕç.Шăллĕ те вĕсемпе пĕрлех.Ирхине ирех тухаççĕ те ачасем тĕттĕм пуличченех выляççĕ.Кăнтăрлахи апат вырăнне çупа çăкăр йăтса тухатчĕç.Аванччĕ те!

Темшĕн юлашки вăхăтра килĕнче кичем, тунсăх.Ашшĕ Мускава стройка енĕпе ĕçе тухса кайнă. Вăл çирĕм кун ĕçлет те тепĕр вунă кун килте.Амăшĕ ĕçрен час таврăнмасть. Юлашки вăхăтра тата кая юлса килме пуларĕ.Килте апат пĕçерменни те пулкалать.Ун чух вара Оксана, шыв çине кĕрпе ярса пăтă пĕçеретчĕ.Пăтти тутлах та мар, анчах выçса кайнă ачасемшĕн вăл нимĕн те мар.Кĕçех Оксанăпа Катя шкула та кайĕç. Ĕнер Катя хăйне валли шкула кайма илсе панă çĕнĕ сарафанпа блузкăна,йăлтăртатса тăракан туфлине кăтартсан,Оксана кулянсах кайрĕ: ăна халĕ те шкула каймалли тум илсе паман. «Аçу Мускавран килсен илĕпĕр,ĕлкĕрĕпĕр,» -тет хĕрне амăшĕ.

Акă ыран шкула та каймалла.Оксана ашшĕ Мускавран килсе ĕлкĕреймен.Каç пулчĕ, амăшĕ те çук.Кÿршĕ Катя амăшĕ ачасене мунчана чĕнчĕ.Оксанăпа шăллĕ савăнсах мунча кĕрсе килчĕç.Каçхи апат çиме ларчĕç.Аппăшĕ виçĕмкунхи купăста яшкине ăшăтрĕ те, ачасем апатланчĕç, çывăрма кĕрсе выртрĕç.Тĕлĕрсе те кайнăччĕ.Пÿртĕм алăкĕ уçăлса хупăннипе вăранса кайрĕ хĕр ача.Вăл,амăшĕ килнине сиссе, пÿртĕмне тухрĕ.Кунта амăшĕ урайĕнче выртать. «Хĕрĕм, пулăш- ха, пулăш,»- тет хăй.Оксана ăна пулăшас тесе пĕшкĕнчĕ те, сăмсине эрех шăрши кÿ! кĕрсе кайрĕ.Хĕр ача амăшне çавăтса пÿртелле илсе кĕчĕ. Амăшĕ диван çине таянчĕ те: «Хĕрĕм, ак сана шкула кайма костьюм, Галя аппу пачĕ»,- терĕ.Оксана савăнсах кайрĕ.Костьюмĕ çĕнĕ пекех, йăлтăртатать.Хĕр ача тăхăнса пăхрĕ.Питĕ хитре.Вăл савăнчĕ.

Ирхине ирех вăранчĕ Оксана .Амăшĕ те тăнă.Вăл хĕрне хăвăрт тумлантарчĕ те кÿршĕсенчен татса килнĕ виçĕ георгин çыххине тыттарса шкула ăсатрĕ.Хăй каймарĕ, пуçĕ ыратать иккен.

Шкулта паян пысăк уяв.Пурте илемлĕ тумланнă, пурте савăнăçлă.Оксана кÿршĕ Катьăпа пĕр парта хушшине ларчĕ.Уроксем хыççăн та килелле пĕрлех кайрĕç вĕсем. Килĕнче амăшĕ çук, шăллĕ пĕчченех çывăрать.Ăна паян ача садне те ăсатман иккен.Ни сĕтел çинче, ни газ плити çинче апат кострюлĕ çук., кăмака чĕрçи çинче те.Пÿртĕмĕнче тупрĕ Оксана пуш кострюле.Амăшĕ Тузика апат панă пулас.Хăй ăçта- ши тата? Оксана кострюле çуса шыв лартрĕ.Лапша пĕçерме шутларĕ.Апат çисен вĕсем шăллĕпе урамра вылярĕç.Кÿршĕ Катя амăшĕ вĕсене пĕрремĕш вĕренÿ кунне уявлама торт çиме чĕнчĕ. Ачасем савăнчĕç, тутлă торт çирĕç, юрăсем итлерĕç.Каçхине тин киле таврăнчĕç вĕсем. Амăшĕ килтех, çывăрать.Ачисем киле килнине те сисмерĕ вăл.Каллех ÿсĕр пулмалла, тесе шутларĕ Оксана.

Çапла шкул пурнăçĕ пуçланчĕ. Кун хыççăн кун иртет. Ачасен амăшĕ те пур килте, те çук. Хăш чух вăл вăл киле таврăнманни те пулкаларĕ..Пĕр кун шкултан килсен Оксана ашшĕ сассине илтрĕ.Савăнса кайнă хĕр ача пахчаналла тухрĕ.Кунта ашшĕпе амăшĕ çĕр улми кăлараççĕ, иккен.Ашшĕ таврăннă! «Хĕрĕм апат çи те пире пулăшма тух,» - терĕ ашшĕ.Оксана пÿрте чупса кĕчĕ, кивĕ трикопа кофтине тăхăнчĕ.Мĕн те пулин çиес тесе сĕтел патне пычĕ.Кунта банан, апельсин, конфет, пĕремĕк.Ашшĕ темĕн те туяннă.Хĕр ача икĕ конфет илчĕ те пахчаналла чупса тухрĕ.Шăкăл-шăкăл ĕçлерĕç вĕсем.Икĕ кунтан çĕр улми те кăларса пĕтерчĕç.Шăмат кун пурте пĕрле Канаш хулине пасара кайрĕç вĕсем.Оксанăна куртка, илемлĕ блузка тата кĕрхи ботинка илсе пачĕ ашшĕ.Амăшĕ валли çутă хĕрлĕ тĕслĕ пальто, шăллĕ валли- комбинизон, ашшĕне – ăшă куртка туянчĕç.Оксана питĕ хаваслă.Унăн чĕри кăрт-кăрт тапать.Унран телейлĕ çын та çук пулĕ.Мĕнле аван-çке килте пурте пĕрле чух!

Сентябрь вĕçĕнче ашшĕ каллех Мускава кайрĕ.Оксана шкула çÿрет, шăллĕ ача садне.Амăшĕ - ĕçе Анчах та амăшĕ ĕçрен кая юлса килни, хăш чух киле таврăнманни хĕр ачана питĕ пăшăрхантарать.Тата амăшĕ çывăракан диван айккинче пĕрре мар эрех кĕленчи тупрĕ Оксана.Пĕррехинче виç кун ниçта тухмасăр,ним тумасăр кунĕпех выртрĕ амăшĕ.Çавăн чух вĕсем патне сельсовет председателĕ килсе кайрĕ.Амăшĕ, пуç ыратать тесе, диван çинчен те тăмарĕ.Хĕр ачана тухма ыйтрĕç.Тем çинчен хыттăн каларĕ Николай Григорьевич, вăрçрĕ те пулас: «Таня, ачусемсĕр тăрса юлатăн.Сан пурнăçу малалла…»- тенине çеç илтсе юлчĕ Оксана.Хĕр ача,Николай Григорьевич кайсан, пÿрте кĕчĕ.Амăшĕ хĕрĕ çине: « Кай ача садне!»- тесе хыттăн кăшкăрчĕ те тепĕр еннелле çаврăнса выртрĕ.

Оксана йĕрсех ячĕ.Вăл куççÿлне кăтартма хăнăхман, питне хăвăрт шăлса илчĕ те ача садне чуптарчĕ.Садикрен килнĕ чух ачасене Катя амăшĕ чĕнсе илчĕ: «Эпĕ кукăль пĕçертĕм, кĕрĕр-ха, кĕрĕр,»- чĕнчĕ вăл.Тутлă кукăль çинине, Катьăпа чылайччен вылянине, савăнса кулнине, юрă ярса ташланине питĕ лайăх ас тăвать хĕр ача.Малалли тĕлĕкри пек…

Тем чупаççĕ, макăраççĕ.Пурте Оксанăпа шăллĕне пуçран ачашлаççĕ, шеллеççĕ.Мĕн пулнине никам та ăнлантармасть.Икĕ каç çывăрчĕç ачасем кÿршисем патĕнче.Виççĕмĕш кунне вĕсене кукамăшĕ килне илсе таврăнчĕ.Килĕнче çын нумай.Урай варринче хĕрлĕ тупăк.Ку мĕнне питĕ лайăх ăнланать Оксана.Кÿршĕри Няня аппине пытарнине ас тăвать вăл.Амăшĕ ун чухне Няня аппи ĕмĕрлĕхе урăх тĕнчене, каялла килмелле мар çĕре кайни çинчен пĕлтернĕччĕ.Оксана тупăкра амăшĕ выртнине курчĕ.Вăл саспах макăрса ячĕ.Шăллĕ ашшĕ чĕрçи çинче ларать.Вăл ăнлансах пĕтмест-ха.Кукамăшĕ тупăк умĕнче хĕрĕпе калаçать: «Хĕрĕм, мĕншĕн çапла хăтлантăн-ха?Хăв ирĕкÿпех çут тĕнчерен уйрăлтăн.Кама валли хăвартăн çак пепкÿсене?»

Кайран Оксанăпа шăллĕ кукамăшĕ патне пурăнма куçрĕç.Ашшĕ Мускава тухса кайрĕ.Малтанах кашни уйăхрах килсе каятчĕ вăл.Кайран икĕ уйăхра- пĕрре, унтан- çур çулта .Халĕ иккĕмĕш çул унран пĕр сас- хура та çук.Ятарлă комиссии килсе тĕрĕсленĕ хыççăн ачасене ачасен çуртне ăсатрĕç.

Çапла Оксанăпа шăллĕ виççĕмĕш çул ĕнтĕ ачасен çуртĕнче пурăнаççĕ.Кукамăшĕ те пĕлтĕр çĕре кĕчĕ.Халĕ ачасен пĕр тăван çын- ашшĕ юлчĕ.Анчах та ун çинчен пĕр сас хура та çук.Оксана халĕ те кĕтет,ĕмĕтленет, унăн пуçĕнче яланах пĕр шухăш: «Атте килсенех эпир киле кайăпăр…Ăçта-ши манăн атте?»

Шупашкар хулинчи 37-мĕш шкулти 9в класра вĕренекен Ананьева Кристина ĕçĕ.

Вĕрентекенĕ – Флегентова Алиса Леонидовна

Шăпа. Калав

mixaj_58 — Fri, 10 Feb 2012 16:23:04 GMT

Мĕнрен пуçлам-ши? Пурнăç вăл, чăн та çул урлă каçасси мар, хăнана кайса килесси мар. Миçе çул пĕччен пурăнать-ха вăл? Пиллĕк, вуннă, вун пиллĕк...ытларах та пуль. Çак шухăшпа ир вăранать те каç выртать Няня аппи.Çапла чĕнеççĕ ăна ялти ватти те, вĕтти те. Няня сакăр вуннăран тахçанах каçнă ĕнтĕ. Курма, аванах курать вăл, илтме те, кÿршĕ Маруç аппипе танлаштарсан,лайăхах илтет темелле.

Хĕвел пайăркисем симĕс çитсă карнă чÿрече витĕр ерипен те вăрттăн пÿртелле шуса кĕрсе Няня аппин пĕркеленнĕ пичĕ çине çутатсан, тин куçне уçрĕ вăл. Паян нумай çывăрнă вăл, ара шуçăм киличченех хăй пурнăçĕ çинчен,мĕн ачалăхĕнчен пуçласа паянхи куна çитиччен аса илсе выртрĕ. Выçă тутăллă ачалăх, вăрçă çулĕсенче шартлама сивĕре вăрман касма çÿрени, кашни кун ачасене паян мĕн çитерсе çыварма вырттарам-ши, ыранхине турă пĕлет, текен шухăш,кайран вара, упăшки хыпарсăр çухалнă хут –куç умне курăнчĕç.Эх, пурнăç…Пилĕк ачана пĕччен ÿстерсе ура çине тăратма çăмăл пулмарĕ çав. Таçта, тем вăхăтра йăнăшрăм…Акă уйăх та çитрĕ – пĕр ачи те,пĕр мăнукĕ те çук…Шухăшланă май чун хурланса килчĕ, çук, куççуль юхмасть Няня аппин, куççуль çăлкуçĕ тахçанах юхма пăрахнă, типсех ларнă.

Няня аппи вырăн çинчен хуллен тăчĕ. Паян вăл, тен ĕлĕкхине аса илнипе, тен чĕри тем сиснипе, шурă пир кĕпе тăхăнас тесе шутларĕ. Кĕпене чăланта ларакан арчаран кăларсан, сăмсана нафталин шăрши кĕчĕ. Ку кĕпене аслă ывăлне авлантарса киле кин кĕртнĕ кун тăхăннăччĕ вăл. Ытти ачисен туй кунĕсем те, тĕрлĕ уявсем те çак кĕпепех иртрĕç. Ку кĕпе Няня пурнăçне тĕпĕпех пĕлет. Хăй тĕртнĕ шурă пиртен çĕленĕ икĕ аркăллă кĕпе Няня аппине çамрăклатса ячĕ.Умне хăй тĕрленĕ кĕрен чечеклĕ шур саппун çакрĕ, урине шурă çăм нускипе калуш тăхăнчĕ. Няня аппи кăшт çырткалас тесе, Петĕр вăрçа кайичченех хăмаран çапса тунă сарлака сĕтел патне пычĕ. Маруç кинĕ ĕнер уйран илсе килсе панăччĕ, çав уйрана çур курка пек ĕçрĕ те урамалла тухрĕ. Юлашки кунсенче апачĕ те анма пăрахрĕ унăн.

Кил хушшинчи курăк ÿссех кайнă. Пĕрмай çумăр çăвать, çанталăкĕ те ăшă тăрать,ăçтан ÿсес мар унăн? Çак курăка та çултармалла. Çĕртме уйăх варринче Çеруш мăнукĕ алă тенкĕпе çулса панăччĕ те…Халь кама çултарам-ши? Няня аппи урамалла тухрĕ. Кил умĕнче икĕ айккине икшер кирпĕч çине хăма хурса тунă сак çине ерипен ларчĕ вăл. Аллинчи туйине çумнех тăратрĕ.

Кăçал çу хăвăрт иртет: анчах пахчара çĕр улми лартрăмăр, çынсем ак утта та тухнă. Урампа кĕрепле, сенкĕ йăтнă çынсем пыраççĕ. Патнерех çитсен ку кÿршĕ Маруçăн кинĕпе мăнукĕсем пулнине палласа илчĕ Няня аппи. Маруç ывăлĕ ăçта-ши? Ĕçе кайнă пуль.

- Салам, Няня аппи! Ларатăр-и? Вăй патăр ларма!

- Ларатăп, канатăп, ман çав ĕç.Эсир утта-им?

- Паян çумăр пулать терĕç те, кайса пăхар,тен купа тумалла пулнă.

Çамрăксем Кириле варĕ еннелле кайнине мĕн куçран çухаличчен пăхса ларчĕ Няня аппи. Ĕçчен çак Маруç ачисем, ахальтен мухтанмасть çав кÿрши. Кăшт ларсан, хăйĕн пек пĕччен пурăнакан Санюк патне кайса килем- ха тесе,Няня аппа хуллен тăчĕ, туйине тытрĕ те урампа утрĕ.

Санюк аппа пĕлтĕр сакăр вун пиллĕк тултарчĕ. Ялĕпех паллă турĕç ун çуралнă кунне.Мăнукĕсем хулари чăваш юрăçисене чĕннĕ.Ял халăхне клубра чылайччен савăнтарчĕç артистсем.Санюк аппана сцена çине те кăларчĕç. Ăна вали ятарласа «Кукамайăм, эсĕ ман» юрра шăрантарчĕç.Ку юрра Санюк питĕ юратать.Ара вăл хăйĕн мăнукĕсемшĕн – кукамай-çке, асанне тесе никам та каламасть ăна.Унăн пĕртен пĕр хĕрĕ çамрăклах качча кайнă. Малтанрах хĕрĕ патне час-часах кайса çÿретчĕ Санюк аппа,халĕ вара- ватăлнă, çулĕ те инçе- виçĕ автобуспа каймалла, пĕрре ларсах çитме пулмасть.Ун мăнукĕсем хăйсем пĕрмай килсе çÿреççĕ.

Çак шухăшсемпе Няня аппа Санюк килĕ умне çитрĕ. Санюка кĕрÿшĕ туса панă вырăс хапха алăккине чĕриклетсе уçрĕ те картишне кĕчĕ. Сăмсана тÿрех анчах çулнă утă шăрши кĕрсе кайрĕ. Кил хушшинчи курăка çулса пăрахнă иккен.Кам çулнă-ха? Пÿртĕм алăкĕ уçах. Кунта икĕ мăшăр хитре пушмак ларнине тÿрех асăрхарĕ Няня аппи. Апла Санюкăн хăнасем - шухăшларĕ вăл. Пÿрт алăкне уçса кĕчĕ.

- Салам, Няня аппи! Аванах-и? Мĕнле чупатăр? Иртĕр, иртĕр!- теççĕ ачасем .Хăшĕ мĕн ятлине пĕлмест Няня,пĕрмай ыйтма аван мар: хытă калаçаканни, учителе вĕренекенни пуль, тесе шухăшларĕ вăл. Ачасем сĕтел çине апат хатĕрлерĕç. Няня та Санюк мăнукĕсен кучченеçĕсемпе хăналанчĕ.

Апат çисен хĕрсем япала çума тухрĕç. Кукамăшĕ патне килсен, пĕртте ахаль лармаççĕ вĕсем.

- Санюк, телейлĕ эсĕ.Сан пĕр туратран миçе турат пулчĕ: пурте ăслă- тăнлă, сывă- чĕрĕ. Сана юратаççĕ, хисеплеççĕ, килсех çÿреççĕ.

- Сан та, Няня, ачусем лайăх, - терĕ Санюк аппа кÿршин кăмăлне хуçас мар тесе .- Ав, асли ялтах пурăнать, виçĕ мăнуку та ялтах. Тем пулсан та вĕсем çумрах.

- Çапли çапла та - ха…ывăлĕ çинчен япăх калас килмерĕ Нянян. Икĕ ватă чылайччен калаçса ларчĕç. Няня килелле кайса выртам-ха тесе,урамалла тухрĕ. Пуçне чикнĕ, туйи çине таяннă, хуллен утать вăл. Пилĕк çĕр вăтăр пиллĕк утас…Ку çулпа миçе çул хушши ĕнтĕ каллĕ- маллĕ темиçе те хутлать вăл.

Килне çитсен Няня аппи тÿрех вырăн çине выртрĕ. Тем хăвăрт ывăнакан пултăм,ак урасем лăштăрах кайрĕç.Няня каллех пĕр – пĕрин хыççăн кашни ачине аса илме пуçларĕ…Чылайччен шухăшларĕ вăл.Тĕлĕрнĕ пек те пулса илчĕ. Тĕлĕкре юратнă мăшăрне- Петĕре курчĕ. Петĕр çап-çамрăк, хăй салтак тумĕпе.Пиншакĕ çинче икĕ йĕр çут тÿме йăлтăртатаççĕ, куçĕсем те çиçеççĕ хăйĕн.Чĕнет пек Няняна хăй патне.Эс те пĕччен, эп те пĕччен, килсем, тет пек.

Çĕрĕпе аслатиллĕ çумăр çурĕ. Ирхине вара, каллех çĕнĕ кун пуçланчĕ, хĕвел йăлкăшса тухрĕ. Карман чÿрече витĕр сарлака хĕвел пайăркисем тÿрех Няня аппин пичĕ çине çутатрĕç. Çук,тем пек йăлтăртатса çутатсан та, вăратаймарĕç вĕсем паян ăна…

Шупашкар хулинчи 37-мĕш шкулти 9в класра вĕренекен Ананьева Кристина ĕçĕ.

Вĕрентекенĕ – Флегентова Алиса Леонидовна

Пирĕн телей

mixaj_58 — Sun, 27 Nov 2011 15:10:46 GMT

Чăваш эпĕр пултăмăр,
Атăл патне килтĕмĕр,
Унта тăтăх лартăмăр .
Халĕ тиексем ыйтаççĕ:
Ăçта чăвашсем каяççĕ?
Эпĕр чăваш, тăтăх чăваш,
Тутар пирĕн хурăнташ.
Пирĕн чĕлхи - чăваш чĕлхи.
Хăш чухне пулать хуйхи-
Турă патне пыратпăр,
Киреметре пăрахатпăр
Пăрусене, ĕнесене.
Турă патăр сывлăхне,
Турă патăр телейне.
ӳкерме эпĕр пĕлместпĕр,
Шутлама та пĕлместпĕр.
Пачăшкăран ыйтатпăр:
- Мĕн тăвас хуйхă чухне?
Мĕн парас тиексене?
Çапла эпĕр пурнатпăр,
Çапла телей куратпăр,
Тапакне те туртатпăр.
Мĕн тăвас - пирĕн телей!
Пирĕн пулать выльăхсем:
Ут, сысна, чăхă, хуртсем,
Сурăх, хур, лайăх вăкăр,
Кăвакал, сĕт, çăмарта...
Çи, чăваш, хура çăкăр,
Сутса яр выльăххуна,
Нумай пулĕ сан укçа-
Тиексене хуйхă чухне
Çи, чăваш, хура çăкăр,
Мĕн тăвас - пирĕн телей!

Тухар-и çав уява!

mixaj_58 — Tue, 08 Nov 2011 17:28:51 GMT